Jelena Čović prva akademska slikarka



http://www.bunjevacka-matica.org/wp-content/uploads/2018/01/2541907_Jelena_ovi_U_parku_Pali_Velika_terasa_oko_1907._ulje_45x36_7_Zavi_ajna_galerija_dr_Vinko_Per_i_Subotica-strana-24.jpghttp://www.bunjevacka-matica.org/wp-content/uploads/2018/01/2541907_Jelena_ovi_U_parku_Pali_Velika_terasa_oko_1907._ulje_45x36_7_Zavi_ajna_galerija_dr_Vinko_Per_i_Subotica-strana-24.jpgJelena Čović prva akademska slikarka

Iako im nije priznato, Bunjevci su dali veliki doprinos na razvoju umitnosti u Subotici. Slikarke Jelena Čović, Magda Mamužić, Angelina Mačković, vajarka Ana Bešlić mogu se smatrati prvim pravim umitnicama kod Bunjevaca, ali i u Subotici uopšte. Sa ovim se ne bi složili oni teoretičari i istoričari koji ne priznaju postojanje Bunjevaca kao posibnog naroda nego ih smatraju dilom hrvatskog korpusa, a pojedini čak i srpskog. Sama činjenica da se Jelena Čović na svojoj prvoj sliki potpisala kao Bunjevka govori o njenom opredeljenju i osićanju. Sa kulturološkog i rodnog aspekta, ostala je neistražena. Koliko god da su se žene borile kroz istoriju da ostvare svoja prava, među kojima je osnovno pravo na rad, obrazovanje i zdravstvenu zaštitu, pripadnice manjiskog narod bile su u još lošijoj poziciji. Diskriminisane su kao žene i pripadnice manjina, a naročito nakon Drugog svitskog rata, kada je donet dekret i svi Bunjevci i Šokci su asimilovani u Hrvate.
U posibno lošem položaju su bile Bunjevke, jer pojedini istoričari ne priznaju postojanje Bunjevaca kao posibnog naroda i nazivaje ih bačkim Hrvatima ili Bunjevcima-Hrvatima. Bunjevci i Bunjevke nemaju drugu državu do Srbije, poput drugih nacionalnih zajednica, te su i u ovom položaju podređeni u odnosu na druge manjinske zajednice.
Brez obzira na to, Bunjevke su na severu Srbije ostavile trag svojim dilovanjem posibno na polju umitnosti i humanitarnog rada.
Jelena Čović (1879-1951) je bila prva akademski obrazovana slikarka iz Subotice. Svoj život je posvitila slikarstvu i učenju drugi. Živila je u siromašnoj porodici, kada se razmišljalo samo o udaji ženske dice, a ne o njievom škulovanju, a naročito za umitnicu. Živila je i u periodu kada je umitnost pripadala muškarcima, i to privilegovanim bilcima. Tada su se žene na platnu prikazivane u stereotipnim ulogama ili su bile ignorisane. Bila je žena isprid svoj vrimena, sa ciljem, željom i vizijom i odlučnosću da slidi svoj san i postane slikarka. Pridrasude, siromaštvo u kom je odrastala nisu je omeli na njezinom putu. Istoričarka umitnosti, Olga Kovačev Ninkov smatra da je prosudan trenutak u njezinom životu bio 1900. godine, kada joj je umrla majka i onda je uz pomoć rođaka uspila da ode na škulovanje u Šopron, na severozapadu današnje Mađarske. Prvu samostalnu izložbu je imala je deset meseci od početka škulovanja 6.jula 1901.godine u tadašnjem Hotelu Pešta u Subotici, koji je bio otvoren u sklopu pozorišta. Tadašnji gradonačelnik Lazo Mamužić, je izglaso pomoć siromašnoj sugrađanki, kako bi nastavila škulovanje.

Jelena nakon toga iđe u Budimpeštu, pa Minhenu na škulovanje (1903-1905).
Olga Kovačev Ninkov u jednom intervju koji je dala za „Hrvatsku riječ“, opisala je Jelenu Čović ko inovatorku, koja je volila da drži časove slikanja u prirodi, što u ono vrime nije baš bilo neuobičajeno. Bila je skromna, i veliki majstor svog zanata. Kolekcionar dr Jovan Milekić otkupio je nike njezine slike i one su danas legat Gradskog muzeja Subotica. Tridesetih godina dvadesetog vika Jelena je živila od svoje prosvetarske plate jer je pridavala likovno u škulama. Prvi svitski rat preživila je u Subotici, a na pragu Drugog svitskog rata oduzela joj se desna ruka. Naslikala je priko 2000 dila. Poznata je bila po tome da je radila kopije velikih slikara.
Subotički likovni kritičar i istoričar, Bela Duranci u knjigi o Stipanu Kopiloviću4 samo u kratkim fragmentima se dotako rada Jelene Čović. Duranci podsića da je Jelena Čović bila ponosna Bunjevka, ali i prva bunjevačka i subotička slikarka, koja je jedno vrime ujedno bila i jedina žena koja je primala stipendiju od grada.

“Subotica među članovima osnivačima peštanskog Nacionalnog salona, svrstala se u red gradova di ova udruga priređuje izložbe svojih članova,slikara, kipara,pretežno umitnika domicilno “prijestoloničara”. Prva izložba ove putujuće karavane priređena je u Subotici 1903. a druga 1912.”
U listu Neven6 je istaknuto da vlada veliko interesovanje za izložbu Bunjevačkih slikara, koja je održana 26. i 27.novembra 1927.godine, povodom 400 godina postojanja grada Subotice i otkrivanja spomenika caru Jovanu Nenadu Crnom. Prva je izložba bunjevačkih slikara, di se posibna pažnja poklanjala mladom slikaru Martinu Džaviću, a izlagale su još Jelena Čović i Angelina Mačković. Subotički novinar, Karolj Čeh u mađarskom listu “Radnički pokret” uputio je kritiku na sama dila umitnika, gledajući ih kroz socijalne momente i trenutno stanje u društvu.O tome govori i u svoji knjigi o međuratnoj subotičkoj umitnosti, Tibor Gajdoši ocenjujući da se u slikama umitnice vidi lažan svit buržoazije koji se smatra nerazumljivim i dalekim. Gajdoši dalje objašnjava da je Čeh slike posmatrao sa klasnog stanovišta.
Duranci je u svojoj drugoj knjigi Duga nad akademijom ocinio da Čovićka prošla kao Nadežda Petrović. U svit umitnosti krenula je sa velikim ambicima i onda je „propala“. Ne stideći se svog identiteta 1903.godine na poleđini autoportreta potpisuje se kao prva bunjevačka slikarka. Zastupala je umitnički pravac ekspresionizma u prvoj deceniji dvadesetog veka. Početkom Prvog svitskog rata (1914-1918), zadesila je sudbina mnogih umitnika u Bačkoj. Vraća se sa studija kući u Subotici. Nakon rata, ko i drugi umitnici našla se na tromeđi između tri centra Pešte, Beograda i Zagreba. Početkom XX veka u Vojvodini bila je karakteristična borba između tri centra koja su imala jak utijaca i na razvoj umitnosti u Subotici. To se posibno vidi kroz razvijanje nacionalnog i lokalnog identiteta umitnika. Posibno dolazi do izražaja odnos manjine prema „nacionalnom centru“. Subotica koja je uvik bila pojam tolerancije i multukulturalnosti i u tom periodu pridstavljala je pravi primer kako dominantna kultura utiče na kulturu mali naroda, odnosno kako je Austro-ugarska priko „minhenske škule“ izvršila uticaj na slikarstvo u Subotici, a posibno na Jelenu Čović.

Malo se zna o životu talentovane i hrabre umitnice koja je imala snage da se otisne u tuđinu sledeći svoj san, koji je tada pripado muškarcima umitnost. Želja da postane umitnica bila je jača od svih pridrasuda i pripreka na koje je nailazila. Ako posmatramo iz današnje perspektive period od 1903-1939. pridstavljala je kulminaciju njezinog rada. Nažalost, u prvoj polovini dvadesetog veka Jelena drži časove za slikanje, jer nije mogla da živi samo od prodaje slika. Zvanje akademske slikarke i vrhunske kopije i druga dila, koja se danas nalaze po ciloj Evropi u privatnim zbirkama kolekcionara nisu joj doneli dovoljno novca za egzistenciju. Postoji podatak da je izradila oko 50 kopija veliki majstora. Kako bi mogli da ocinimo rad umitnika ili umitnice, neophodno je da se znaje njegove ili njezine životne okolnosti.Umitničko školovanje je započela u privatnoj škuli slikara Gustava Brandla Kesegija u Šoponju 1900.godine.Nastavlja školovanje u Kraljevskoj ženskoj slikarskoj školi u Budimpešti kod profesora Deaka Ebrea i Lasla Hegediša.Prva je akademska slikarka Subotice i prva Bunjevačka slikarka , a posle Drugog svitskog rata jedna od najbolji slikara Subotice uopšte.
Olga Kovačev Ninkov u feljtonu Život i delo subotičke slikarke Jelene Čović (1879-1951) navodi da Subotica uvik smatrala jednim od centara likovne scene u Srbiji i da pojava Jelene Čović nije bila slučajna:
”Vezuje se za vrime naglog procvata Subotice i banje Palić sa likovnom scenom tek na pomolu, ko i sa prvim pojavama feminističkih ideja. Njezin značaj je u određenom tadašnjem uskom krugu, od samih početaka, pa i kasnije, shvatan veoma ozbiljno, čemu zahvaljujući su je i kasnije cenili ali takođe, samo u ovim malim gradom omogućenom krugu”.7
Poznata feministička teoretičarka, Grizelda Polok tvrdi da je umitnost dugo bila muški posao i da tek 60-tih godina prošlog vika dolazi do konstituisanja statusa umitnica. Polokova dalje objašnjava da je uloga žena umitnica bila dominantna krajem XX i početkom XXI vika. Umitnice u ranijem periodu nisu bile vidljive i zbog toga je neophodno da se ponovo podvrgnu tumačenju sa rodnog i kulturnog aspekta. Među, ovim umitnicama pripada i Jelena Čović koja je uspostavila “likovnu kulturu” u Subotici. Feministička umetnost nastaje pojavom i razvojem feminističkih pokreta.
U vojvođanskim avangardnim umitničkim praksama nije bilo mnogo žena, umitnost je bila muški poso. U Subotici dolazi do formiranja Udruženja likovnih umitnika 1923.godine, i osnivanja likovni kolonija, koje su tada pridstavljale, nešto novo i modernističko i napuštanje tadašnjeg socijalnog realizma. Tada se u Subotici posibno razvija avangarda. Dolazi do buđenja “nacionalnog” kod umitnika, što se posibno ispoljilo u slikarstvu. Sa druge strane, 60-tih godina prošlog vika započinje proces decentriranja statusa „umitnika“ i konstruisanja umitnice.
“Ove autorke su dilovale na margini i nisu bile interpretirane u teoriji i istoriji umitnosti ko” žene”. Pri tome, one su bile žene različitih etničkih i umitničkih identiteta. Bile su suočene sa granicama sopstvenog jezika i jezika kulture u kojoj su dilovale, brez obzira na to da li se radilo o verbalnim ili vizuelnim ili bihevioralnim jezicima. Karakteristično je da pojavom postmoderne od ranih osamdesetih pa kroz umitnost u doba nepreglednosti od sridine devedesetih do danas uloga žena umitnica postaje veoma bitna i vidljiva, a krajem XX vika i početkom XXI ko gotovo dominantna na lokalnim umitničkim scenama”.8
Mnoge umitnice danas treba ponovo podvrgnuti tumačenju iz kulturnog i feminističkog diskursa. Među njima se svakako nalaze Jelena Čović i Angelina Mačković. Obadvi umitnice i slikarke imale su tešku sudbinu.
Takozvano bunjevačko pitanje, koje je i dan-danas aktuelno uticalo je (ne)razvijanje slikarstva kod Bunjevaca i Bunjevki, ko i istraživanja rada umitnica koje su obilužile jednu epohu u Subotici. Jelena Čović, Magda Mamužić, Angelina Mačković i Ana Bešlić pored toga što su postavile temelje umitnosti u rodnom gradu, ostavile su traga i u vojvođanskoj umetnosti. Smatram da su ove umitnice posibno marginalizovane u istoriji umitnosti, jer je u vrime kada su one stvarale, umitnost pripadala je muškarcima. Razvojem feminizma dolazi do razmišljanja o ženskoj umitnosti, koja je bila kritikovana od strane žena i muškaraca. Jelena Čović nije dovoljno istražena sa kulturnog stanovišta. Razlog je virovatno taj, što je nakon 1945.godine bilo zabranjeno izjašnjavati se ko Bunjevac i u većini tekstova i knjiga koje se odnose na istoriju umitnosti oni se pristavljaje ko Hrvati. Umitnici i umitnice koji su tada ostali virni svome rodu i poriklu, bivaje na niki način izopšteni, a naročito ako su žene. Sa druge strane, Jelena Čović nije se priklonila ni jednom centru, tu mislim na Zagreb, Beograd i Budimpeštu i zbog toga je ostala uskraćenja mnogih „privilegija“ koje su u tom periodu imali pojedini umitnici.
Nažalost, zbog turbulentno istorijske situacije u državama u kojima su živile Bunjevačka umitnosti je ostala neistražena.

Subotičke bunjevke kroz umitnost

Autor članka

admin

Bunjevačka matica ima dugu tradiciju, a za cilj ima očuvati kulturnu i tradicijsku vridnost Bunjevaca i Bunjevki.